Powiat Toruński

Menu dodatkowe

Treść strony

  • 2025-04-13 Złotoria (27)

Szlakiem zamków Torunia i Powiatu Toruńskiego

Toruń i jego okolice kryją wiele śladów dawnego budownictwa obronnego. Zamki wznosili tu Krzyżacy, królowie polscy i biskupi chełmińscy, a także przedstawiciele rycerstwa. Ich pozostałości pozwalają lepiej poznać historię regionu oraz wydarzenia, które przez stulecia kształtowały Ziemię Chełmińską i tereny położone nad Wisłą.

W pobliżu opisanych zamków przebiegają znakowane na niebiesko i żółto odcinki międzynarodowego szlaku turystycznego E-11 Słubice–Ogrodniki. To dobra okazja, by połączyć poznawanie historii z aktywnym wypoczynkiem.

1. Toruń – zamek królewski Dybów

Ruiny zamku Dybów znajdują się na lewym brzegu Wisły, w toruńskiej dzielnicy Podgórz, w sąsiedztwie drogowego mostu im. Józefa Piłsudskiego. W pobliżu przebiega niebieski odcinek międzynarodowego szlaku turystycznego E-11, prowadzący z Torunia do Suchatówki.

Historia zamku wiąże się z pokojem mełneńskim zawartym w 1422 r. Na jego mocy król Władysław Jagiełło odzyskał ziemie na lewym brzegu Wisły, które w 1230 r. książę mazowiecki Konrad przekazał Krzyżakom. Budowę zamku rozpoczęto w 1423 r., naprzeciwko krzyżackiego Torunia.

W latach 1423–1425 wzniesiono czterokondygnacyjny budynek mieszkalny. Po 1431 r. włączono go w obręb murów obronnych i zbudowano wieżę bramną. Zamek otaczała mokra fosa, a w jego wnętrzu znajdował się duży, czworoboczny dziedziniec. Prawdopodobnie istniała tu również wieża sygnalizacyjno-obronna, jednak dotychczas nie odnaleziono jej śladów.

W 1425 r. zamek odnotowano w źródłach przy okazji wizyty króla Władysława Jagiełły. Wkrótce na zachód od warowni rozwinęła się osada nazywana Dybowem, Nową Nieszawą lub Nieszawą. Jej szybki rozwój sprawił, że stała się poważną konkurencją dla toruńskich mieszczan i kupców. Ponieważ granica państwowa przebiegała wówczas środkiem Wisły, zamek pełnił również funkcję królewskiej strażnicy.

W 1431 r. Krzyżacy, wspierani przez toruńskich mieszczan, zdobyli zamek i utrzymywali w nim załogę do 1435 r. Później podwyższono mury i wybito w nich strzelnice, a narożniki zwieńczono ceglanymi, cylindrycznymi wieżyczkami.

W 1454 r. król Kazimierz Jagiellończyk przebywał na zamku i nadał tam tzw. statuty nieszawskie, rozszerzające prawa szlachty. W 1460 r. podjęto decyzję o przeniesieniu konkurencyjnej osady Dybów w górę Wisły, w miejsce dzisiejszej Nieszawy.

Do 1466 r. zamek był siedzibą burgrabiego królewskiego, a po II pokoju toruńskim stał się siedzibą starostów królewskich. Działała tu również komora celna. W 1512 r. zamek, jako zastaw dla króla Zygmunta Starego, znalazł się w rękach rady miasta Torunia.

Poważne zniszczenia przyniosły wojny szwedzkie. W 1656 r. szwedzki komendant próbował wysadzić zamek w powietrze, jednak warownia nie została całkowicie zniszczona. Kolejne uszkodzenia nastąpiły w 1703 r., gdy podczas oblężenia Torunia przez wojska szwedzkie zamek służył jako reduta, z której ostrzeliwano miasto. W 1727 r. opisywano go już jako ruinę.

W 1793 r. obiekt zajęły wojska pruskie. W 1813 r. w jego ruinach przez trzy miesiące broniła się grupa około 40 żołnierzy francuskich pod dowództwem pułkownika Suvary, odpierając ataki wojsk rosyjskich. W 1848 r. teren zamku włączono do miejskich fortyfikacji, a w murach wykonano strzelnice przystosowane do ówczesnej artylerii.

Prace konserwatorskie prowadzono w 1936 r., a w latach 1971–1972 zabezpieczono obiekt jako tzw. trwałą ruinę.

Co zachowało się do dziś?

Mury obwodowe, zachowane niemal na pełnej wysokości.

Ślady trzech cylindrycznych wieżyczek narożnych.

Ruiny wieży bramnej, zrekonstruowanej w latach 70. XX w.

Ściany zachodnia i południowa dawnego budynku mieszkalnego.

Ruiny są ogólnie dostępne. Warto pamiętać o poszanowaniu zabytku i jego otoczenia.

2. Toruń – zamek krzyżacki

Ruiny zamku krzyżackiego znajdują się pomiędzy obwarowaniami Starego i Nowego Miasta, w sąsiedztwie Bulwaru Filadelfijskiego od południa i ulicy Wola Zamkowa od wschodu. Wzdłuż murów od strony Wisły przebiega żółty odcinek międzynarodowego szlaku turystycznego E-11, prowadzący z Torunia do Radomna.

Po 1233 r. przy wschodnich fortyfikacjach Starego Miasta powstało drewniano-ziemne założenie obronne. W drugiej połowie XIII w. stopniowo zastępowano je konstrukcją kamienno-ceglaną. Za jedną z najpewniejszych informacji o rozpoczęciu murowania zamku uznaje się zapis biskupa sambijskiego Henryka z 1255 r., dotyczący budowy wieży i murów.

Krzyżacy ukończyli budowę około 1300 r., a w XIV w. rozbudowali warownię. Zamek był siedzibą komtura i konwentu. Pierwszym znanym komturem był Otto, wzmiankowany w 1250 r. Ostatnim był Albrecht Kalb, sprawujący urząd w latach 1446–1454, do wybuchu wojny trzynastoletniej.

8 listopada 1454 r. mieszczanie toruńscy wraz ze Związkowcami zdobyli i spalili zamek. Wkrótce potem został on rozebrany. W następnych stuleciach teren zamkowy i przedzamcze wielokrotnie przekształcano na potrzeby militarne, przemysłowe i publiczne. Część obszaru przeznaczono na ogrody, a także wysypisko śmieci.

Jak wyglądał zamek?

Warownię założono na planie zamkniętej podkowy. Składała się z zamku głównego, przedzamcza i przedmurza. Główny budynek miał kilka kondygnacji i dwa skrzydła – wschodnie oraz południowe. Od zachodu znajdowała się brama wjazdowa, a od północy dziedziniec z ośmiokątną wieżą. Od wschodu z zamkiem łączyła się gankiem wieża ustępowa, zwana danskerem lub gdaniskiem.

Zamek główny otaczał mur, a pomiędzy nim a przedzamczem znajdowało się międzymurze. Po stronie północnej i południowej rozciągało się obszerne przedzamcze gospodarcze, na którym działały m.in. młyny, kuźnie, magazyny, piekarnia, mennica i spichlerz. Cały kompleks otaczała mokra fosa, a na przedzamcze prowadziło kilka bram.

Prace konserwatorskie i porządkowe przeprowadzone w latach 60. XX w. pozwoliły lepiej wyeksponować pozostałości zamku i przygotować je do zwiedzania.

Co można zobaczyć obecnie?

Z dawnego kompleksu zachowały się fragmenty murów zamku głównego i przedzamcza, pozostałości fosy i jej murów, wieża sanitarna, piwnice zamku głównego, Brama Mennicza, szczątki dwóch innych bram oraz fragmenty krużganków.

3. Mała Nieszawka – zamek krzyżacki

Niewielkie ruiny zamku znajdują się na wzniesieniu, około 100 m od wału przeciwpowodziowego Wisły i około 1300 m w linii prostej na północny wschód od kościółka w Małej Nieszawce. Obok ruin przebiega niebieski odcinek międzynarodowego szlaku turystycznego E-11 z Torunia do Suchatówki.

Początki warowni wiążą się z przybyciem w 1230 r. siedmiu rycerzy krzyżackich pod wodzą Hermana Balka. Mieli oni objąć ziemie na lewym brzegu Wisły, darowane Zakonowi przez księcia Konrada Mazowieckiego. Wkrótce Krzyżacy wznieśli drewniane umocnienia i utworzyli jednostki administracyjne. Pierwszą była komturia nieszawska, a drewniany zamek stał się siedzibą komtura i konwentu. Pierwszego komtura, Henryka, wymieniono w źródłach w 1250 r.

Komturia obejmowała wąski pas ziemi wzdłuż Wisły – od dzisiejszej Brzozy Toruńskiej do ujścia Strugi Zielonej do rzeki. W jej granicach znajdowały się m.in. Stawki, Rudak, Kozibór, Mała i Wielka Nieszawka oraz Piaski.

Około 1300 r. Krzyżacy przystąpili do budowy murowanego zamku na planie czworoboku, z bramą wjazdową od północy. Część historyków datuje jego powstanie na drugą połowę XIII w. Warownia miała rozległe przedzamcze, na którym znajdowały się m.in. młyn, piekarnia, browar, łaźnia i wozownia.

Zamek i okoliczne ziemie stanowiły ważny punkt krzyżackich posiadłości na lewym brzegu Wisły. Polska przez lata domagała się zwrotu tych terenów. Przełom nastąpił w 1422 r., gdy król Władysław Jagiełło i wielki mistrz Paweł von Russdorf zawarli pokój mełneński. Na jego mocy Krzyżacy zobowiązali się rozebrać zamek w Nieszawie i zrzec się praw do ziem położonych na lewym brzegu Wisły. Rozbiórkę przeprowadzono około 1424 r.

W latach 1431–1435 Krzyżacy bezprawnie utrzymywali w swoich rękach zamek Dybów oraz teren dawnej warowni w Nieszawie. Możliwe, że w tym czasie odbudowali niektóre elementy jej umocnień. Pokój w Brześciu Kujawskim z 1435 r. ostatecznie przyznał oba zamki Koronie, a Krzyżacy je opuścili.

Od tego czasu pozostałości zamku w Nieszawie nie odgrywały już istotnej roli i stopniowo niszczały. Część cegieł wykorzystywano do innych celów budowlanych.

Odkrycia archeologiczne

Ruiny przez długi czas pozostawały zapomniane. Dopiero badania archeologiczne prowadzone w latach 1975–1980 z inicjatywy Muzeum Okręgowego w Toruniu pozwoliły odsłonić część murów obwodowych, obmurowania fosy i podpiwniczenia dawnych budynków zamkowych. Prace przyniosły również wiele zabytkowych znalezisk.

Ważna informacja dla odwiedzających: ruiny są słabo widoczne, a teren jest mocno zarośnięty. W miejscu tym nie ma oznakowania informującego o lokalizacji zamku, dlatego jego odnalezienie może być utrudnione.

4. Złotoria – zamek królewski

Ruiny zamku w Złotorii leżą w widłach Wisły i Drwęcy, około 600 m na zachód od kościoła. W pobliżu kościoła przebiega żółty odcinek międzynarodowego szlaku turystycznego E-11 z Torunia do Radomna.

Budowę zamku rozpoczął król Kazimierz Wielki około 1343 r. W 1374 r. warownię opanował książę gniewkowski Władysław Biały.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r. prawa do zamku i ziemi dobrzyńskiej uzyskał na mocy testamentu książę Kazimierz szczeciński. Pod koniec 1376 r. wraz ze starostą wielkopolskim Sędziwojem z Szubina oblegał Władysława Białego w Złotorii. Zamek został zdobyty, jednak książę Kazko szczeciński (słupski) zmarł 2 stycznia 1377 r. na zamku w Bydgoszczy wskutek ran odniesionych podczas oblężenia.

W 1391 r. książę Władysław Opolczyk zastawił Złotorię, a rok później całą ziemię dobrzyńską Krzyżakom za 50 tys. florenów węgierskich. Po pokoju w Raciążku w 1404 r. ziemia dobrzyńska wraz ze Złotorią wróciła do Polski.

W czasie wojny polsko-krzyżackiej, 2 września 1409 r., zamek został zdobyty, a jego nieliczna załoga zginęła. W 1411 r. na polach pod Złotorią, na Kępie Bazarowej, podpisano I pokój toruński. Zamek nie został odbudowany, mimo wydanego w 1423 r. korzystnego dla Korony wyroku Zygmunta Luksemburskiego. Część cegieł wykorzystano do budowy wieży kościoła świętych Janów w Toruniu.

Co zachowało się do dziś?

Z dawnego zamku przetrwały fragment wieży mieszkalnej, części murów obwodowych oraz zasypane piwnice. Mury wykonano z cegły z użyciem kamienia polnego.

Zamki i ruiny zamków na terenie dawnego województwa toruńskiego

Poza opisanymi warowniami w regionie znajdują się również pozostałości innych zamków. Poniższy wykaz przedstawia obiekty wymienione w materiale źródłowym.

Miejscowość Dawny właściciel lub funkcja Datowanie według źródła
Bratian Krzyżacki XIV w.
Brodnica Krzyżacki XIV w.
Golub-Dobrzyń Krzyżacki XIII/XIV w.
Górzno* Biskupów płockich XIV w.
Grudziądz Krzyżacki XIII/XIV w.
Kowalewo Pomorskie Krzyżacki XIII/XIV w.
Kurzętnik Biskupów chełmińskich XIV w.
Lipienek Krzyżacki XIII/XIV w.
Mała Nieszawka Krzyżacki XIII/XIV w.
Papowo Biskupie Krzyżacki XIII/XIV w.
Pokrzywno Krzyżacki XIII/XIV w.
Radziki Duże Rycerski XV w.
Radzyń Chełmiński Krzyżacki XIV w.
Rogóżno Krzyżacki XIII/XIV w.
Starogród* Krzyżacki XIII/XIV w.
Toruń Krzyżacki XIII/XIV w.
Toruń – Dybów Królewski XV w.
Unisław* Krzyżacki XIII/XIV w.
Wąbrzeźno Biskupów chełmińskich XIV w.
Zamek Bierzgłowski Krzyżacki XIII/XIV w.
Złotoria Królewski XIV w.

* Według źródła pozostałości zamku w tych miejscowościach mają postać wzgórza zamkowego.

Poznawanie zamków Torunia i okolic to sposób na odkrywanie historii regionu, jego dawnych granic, konfliktów i przemian. Zachowane mury, fragmenty fortyfikacji i miejsca dawnych warowni przypominają o znaczeniu tych terenów w dziejach Polski i państwa krzyżackiego.

Ministerstwo Cyfryzacji Budowa i dostosowanie strony do potrzeb osób z niepełnosprawnościami współfinansowane ze środków Ministra Cyfryzacji

Rozmiar czcionki

Wersja strony o wysokim poziomie kontrastu

Przełącz się na widok strony o wysokim kontraście.
Powrót do domyślnej wersji strony zawsze po wybraniu linku 'Graficzna wersja strony' znajdującego się w górnej części witryny.