Niebieski szlak turystyczny z Torunia do Gniewkowa to propozycja dla osób, które lubią piesze wędrówki i chcą poznawać historię regionu. Trasa liczy około 30 km i prowadzi przez nadwiślańskie łąki, miejsca związane z przeszłością Torunia oraz leśne obszary Puszczy Bydgoskiej. Szlak jest częścią międzynarodowej trasy E-11, prowadzącej ze Słubic do Ogrodnik. W 1995 roku został oznaczony tym międzynarodowym kodem.
Wędrówkę można rozpocząć przy Biurze Obsługi Ruchu Turystycznego PTTK przy placu Rapackiego 2 w Toruniu. Jej celem jest dworzec kolejowy w Gniewkowie. Po drodze czekają zabytki, miejsca pamięci i przyrodnicze zakątki, które pozwalają spojrzeć na okolicę z innej perspektywy.
Toruń i okolice – ślady dawnych dziejów
Jednym z pierwszych ciekawych punktów na trasie są ruiny zamku Dybów, położone nad Wisłą. Zamek wzniesiono w XV wieku z inicjatywy króla Władysława Jagiełły. Miał strzec polskiej granicy, a z czasem stał się również siedzibą królewskiego starostwa. Jego historia wiąże się m.in. z konfliktem Torunia z osadą Nowa Nieszawa, która stanowiła konkurencję dla toruńskich kupców. Do dziś zachował się obwód murów zamkowych, pozostałości wieży bramnej i ślady dawnej zabudowy.
W pobliżu szlaku znajduje się również rezerwat przyrody „Kępa Bazarowa”. To leśny rezerwat utworzony w 1987 roku, chroniący las łęgowy wierzbowo-topolowy na wiślanej wyspie. Aby go zobaczyć, można na pewnym odcinku skorzystać z czerwonego szlaku turystycznego.
Dalej trasa prowadzi obok Fortu X – dawnej baterii nadbrzeżnej, będącej częścią twierdzy Toruń. Obiekt powstał w latach 1878–1884. Zachowały się przy nim m.in. ceglane schronienie dla załogi i mokra fosa.
Kolejnym miejscem o bogatej historii są ruiny zamku krzyżackiego w Małej Nieszawce. Warownia powstała w XIII wieku i była siedzibą komtura krzyżackiego. Po zawarciu pokoju mełneńskiego w 1422 roku Krzyżacy zobowiązali się do rozebrania zamku. Dziś pozostałości dawnej budowli kryją się na niewielkim, zadrzewionym wzgórzu w pobliżu wału przeciwpowodziowego nad Wisłą.
Dawne osady i dziedzictwo mennonitów
W Małej Nieszawce warto zwrócić uwagę na drewniany kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa. Został zbudowany w 1890 roku jako zbór mennonicki, a od 1945 roku należy do parafii katolickiej. To jeden ze śladów obecności osadników, nazywanych w Polsce olędrami, którzy przez wieki zamieszkiwali tereny nadwiślańskie.
Kolejnym przystankiem są Cierpice, położone na skraju Puszczy Bydgoskiej. W XVIII wieku osiedlili się tu olędrzy. W miejscowości znajdują się m.in. kościół Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, zabytkowy budynek dworca kolejowego z 1875 roku oraz dawny cmentarz ewangelicki. W okolicy mieści się także siedziba Nadleśnictwa Cierpiszewo. Przy skraju lasu ustawiono głaz upamiętniający tragiczny pożar z 10 sierpnia 1992 roku, w którym spłonęło około 3000 hektarów lasu.
Historia osadnictwa olęderskiego jest związana z przybyszami z Niderlandów, w tym mennonitami. Osiedlali się oni na terenach podmokłych i trudnych do zagospodarowania, wykorzystując swoją wiedzę o gospodarce wodnej. Dzięki pracowitości i umiejętnościom potrafili przekształcać nieużytki w ziemie uprawne. Ślady ich obecności można odnaleźć w wielu miejscowościach regionu.
Puszcza Bydgoska i miejsca pamięci
Za Cierpicami szlak prowadzi przez tereny leśne Puszczy Bydgoskiej. Na trasie znajduje się wieś Jarki, położona nad Strugą Zieloną, gdzie można zobaczyć ruiny młyna wodnego z początku XX wieku.
W pobliżu Gniewkowa, w lesie w okolicy Zajezierza, znajduje się miejsce pamięci upamiętniające ofiary niemieckich egzekucji z lat 1939–1941. Zamordowano tu około 4000 mieszkańców Gniewkowa i okolic, a także Inowrocławia, Bydgoszczy i Torunia. Miejsce kaźni upamiętniają symboliczne mogiły i pomnik z tablicą.
Gniewkowo – cel wędrówki
Ostatnim punktem szlaku jest Gniewkowo – miasto na Kujawach o długiej historii. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z XII wieku, a prawa miejskie Gniewkowo prawdopodobnie uzyskało w drugiej połowie XIII wieku. W latach 1314–1332 było stolicą księstwa gniewkowskiego. Miasto przechodziło liczne zniszczenia, m.in. podczas najazdu krzyżackiego w 1332 roku oraz pożarów w XVI wieku.
Podczas spaceru po Gniewkowie warto zwrócić uwagę na gotycki kościół parafialny św. Mikołaja i św. Konstancji z XIV wieku, dawny kościół ewangelicki, dawną synagogę, ratusz z 1908 roku, wieżę ciśnień z 1905 roku oraz zabytkowy dworzec kolejowy.
Wędrówka pełna odkryć
Niebieski szlak z Torunia do Gniewkowa łączy historię, przyrodę i lokalne dziedzictwo. Prowadzi przez miejsca związane z dziejami Polski i zakonu krzyżackiego, przypomina o dawnym osadnictwie olęderskim, a jednocześnie pozwala odpocząć wśród nadwiślańskich krajobrazów i lasów Puszczy Bydgoskiej.
To propozycja dla osób, które chcą poznawać region krok po kroku – nie tylko przez jego najbardziej znane zabytki, lecz także przez mniej oczywiste miejsca i historie ukryte na trasie.